حصیر، نخستین زیرانداز بشر

حصیر گیلان

حصیر، نخستین زیرانداز بشر

حصیر زیراندازی نرم و سبک و گاه زبر و خشن که بافته شده از الیاف گیاهی و برگرفته از طبیعت است. به طوری که سده هاست مورد استفاده قرار گرفته و گیلان نیز از آن بی نصیب نبوده است. متاسفانه خاصیت آسیب پذیری زود هنگام آن بر اثر نم و رطوبت فراوان در مناطق شمالی باعث شده است تا اسناد و مدارک معتبری از پیدایش و آغاز بهره وری آن در دست نباشد. برای شناخت تاریخچه ی آن باید به منابع مکتوب چند سده ی اخیر استناد کرد.
حصیر گیلان
حصیر گیلان

 

معنای حصیر در کتب لغت

مرحوم علامه دهخدا در لغت نامه به نقل از حدودالعالم درباره حصیر گیلان این گونه آورده است. « و از وی [شهرک مامطیر بدیلمان] حصیری خیزد سطبر و نیکو. و از آمل[طبرستان] حصیر طبری و… خیزد. و از این ناحیت گیلان، جاروب و حصیر و مصلاّ ی نماز و ماهی افتد که بهمه ٔ جهان برند.»

سیف الدوله نیز در سفرش به مکه با گذشتن از گیلان چنین نقل می کند. «اسباب خانه و زندگانی اهل این ولایت (گیلان) بیشتر از چوب و برگ درخت و علف جنگل است. ظروف و اسباب طبخ آن ها از گل است … حصیر های خوب از علف می بافند.»

مارسل بازن نوشته است: «عامل دیگری که به رشت و گیلان ویژگی غیر قابل انکاری می دهد اهمیت فعالیت حصیر بافی است.»با توجه به نمونه های دیگر مشخص می گردد که در سده های گذشته حصیر گیلان از کیفیت و شهرت به سزایی برخوردار بوده است. امروزه این دست بافته ها بدون هیچ تغییری در شیوه ی بافت و با حفظ سنت های دیرینه ی گذشتگان به مردان و زنان گیلان کنونی رسیده است.

 

امروزه این دست بافته ها بدون هیچ تغییری در شیوه­ ی بافت و با حفظ سنت های دیرینه ­ی گذشتگان به مردان و زنان گیلان کنونی رسیده است. بافندگان برای بافت حصیر از چهار نوع گیاه بهره می­ جویند.حصیر گیلان

مواد اولیه حصیر

  1. سوب، سوف یا سوم

گیاهی است جنگلی که در لابه لای درختان صنوبر به شکل خودرو یا در زمین­های مرطوب و آبگیر می­ روید و به دوگونه تهیه می­ گردد: گونه­ ی اول نازک و نامرغوب و زبر است که به سیم یا سیمی حصیر معروف است و کاربرد خانگی دارد. گونه ی دوم سوبه حصیر خوانده می ­شود که مرغوب، ظریف و نرم است و همواره برای فروش بافت می­ شود.

این سوب­ها از نیمه دوم فصل تابستان معمولا برای مصارف خانگی و یا فروش در بازارهای محلی بریده می­ شوند و در انبارهای تاریک و مرطوب نگهداری می­ گردند. معروف ترین سوبه حصیرها در انزلی بافته و به جهت داشتن تقاضای بی شمار به سایر نقاط صادر می­ گردد.

  1. لی یا لیق

گیاهی است مردابی با برگ هایی دراز و باریک به ارتفاع تقریبی 5/1 متر و گل های زرد و زیبا در محیطی که اصطلاحا به گویش گیلکی به آن سل یا استلخ گفته می­ شود رشد می­ کند. این گیاه شبیه سوف وکمی باریک تر از آن است و از خانواده­ ی علفی کارکس بزرگ محسوب می­ شود.

در شرق گیلان بیشتر آن را با نام فلی می ­شناسند و یکی از مهم­ترین مواد اولیه ­ی صنایع حصیری شهرهای آستانه، لاهیجان، لشت نشا، رودسر، کلاچای و لنگرود و … به شمار می آید. از لی بیشتر می­ توان در پوشاندن بام خانه های گالی پوش و تهیه نخ های علفی برای بستن استفاده کرد. به جنس مرغوب و مستحکم و پردوام (ابروشوم لی ) ( ابریشم لی ) می­ گویند.

  1. کلر

گیاهی است مردابی که دارای ظاهری نرم و پف کرده است و گاه با نام “لی کلر” در میان اهالی شناخته می­ شود. محل رویش این گیاه در مرداب انزلی است و گاه در نواحی خمام،گوراب زرمیخ و رضوانشهر هم دیده می­ شود. اهالی قدیم خمام به جهت این که می ­پندارند این گیاه توسط خداوند اعطا شده است به آن خدادادی هم می­ گویند.

  1. کولوش

ساقه های شالی یا کاه است که در مزارع برنج می­ روید. اهالی منطقه از دیرباز به جهت مستحکم بودن و قابلیت انعطاف پذیری کولوش چندین ساقه­ ی آن را با کف دست می­ ریسیدند که به آن ویریس می­ گویند.

ویریس طناب محکمی است و از آن برای بستن اشیا و یا تیرک های سقف خانه و شکار حیوانات و پرچین کردن دور منازل و یا بافتن حصیر استفاده می­ کنند. برخی از خانواده ها به جهت دسترسی نداشتن به لی و یا سوب برای مصارف شخصی خویش از کولوش برای بافتن حصیر استفاده می­ کردند. این نوع حصیر نامرغوب ترین حصیر در گیلان به شمار می­ رفت.حصیر گیلان

 

مصارف حصیر گیلان

تا دهه­ ی پنجاه حصیر علاوه بر مصارف داخلی و خانگی برای صادرات به استان های دیگر بافته و در بازار های محلی و هفتگی فروخته می­ شد. به تدریج با ورود زیراندازهای پلاستیکی ارزان قیمت، قالی­ها و قالیچه های ماشینی و انواع مصنوعات دیگر، دست ساخت های حصیری محدودتر گشت تا آن جا که در حال حاضر تنها در شهرهای خمام، آبکنار، آستانه و رشت بافتن حصیر رایج است. این کار البته در شهرها بیشتر جنبه­ ی تزیینی دارد تا کاربردی اما در روستاها هنوز وسایلی چون زنبیل و کلاه خریداران و خواستاران بسیاری دارد.

روش های بافت و رنگ آمیزی حصیر

حصیر امروزه در اشکال هندسی (دایره، بیضی و .. ) بدون نقش ­و نگار و تنها با رنگ آمیزی گیس های بافته شده­ ی حاشیه های اطراف بافته می­ شود. زنان برای تنوع و یا فروش بهتر آن دست به خلاقیت زده الیاف را بی فاصله یا چند در میان _ البته درمورد حصیر _ از لای تارها (لو) عبور داده و انواع نقوش لوزی و مورب و هفت و هشت را ایجاد نموده اند که با رنگ آمیزی لی ها به رنگ قرمز و سبز و آبی و جگری جلوه­ ی دوچندان به آن بخشیده اند.

اما حصیر همواره از این قاعده متسثنی بوده و با رنگ اصلی لی بافته می­ شد. در سالیانی نه چندان دور رنگ آمیزی قسمت هایی از حصیر با مواد طبیعی مانند سماق، براده ی آهن، انار، پوست گردو، روناس و علفهای گیاهی و … انجام می­ پذیرفت که در حال حاضر با پودر های شیمیایی موجود در بازار رنگ می­ شود.

سایر دست بافت های حصیری

انواع دست بافته هایی که از الیاف گیاهی به غیر از حصیر تهیه می­ شود عبارت اند از: بادبزن، جارو، سفره های حصیری، کلاه، زنبیل ،گردبنه و جود ( جبد ) و …

حصیر گیلان

 

درباره نویسنده