درودگری

درودگری

درودگری

درودگری یا نجاری یکی از انواع صنایع چوب است. درودگر را می توان فردی دانست که دست به ساخت انواع محصولات چوبی می زند. درورگری دارای قدمتی بسیار بوده و انسان از ابتدا به درودگری پرداخته‌است. درودگری و یا هنر نمایی بر چوب در زندگی مردم از آغاز تا امروز کاربرد های فراوان داشته است. درودگری در گیلان به سبب داشتن هوای معتدل و مرطوب و جنگل های انبوه رواج فراوانی داشته است. این نعمت باعث شده است تا از دیرباز چوب در زندگی مردم گیلان نقش عمده ای داشته باشد به گونه ای که گیلان را مهد تمدن چوب نامیده اند.درودگری

 

تاریخچه درودگری

از چوب برای سوزاندن و گرم شدن، خانه سازی، پل سازی،ماهی گیری، کشتی سازی، ساخت لوازم خانگی، (کاسه، بشقاب، قاشق و…) ابزار کشاورزی و… استفاده می کردند.

تا قبل از اسلام چوب به عنوان وسیله ای کاربردی (اغلب بدون نقش و نگار و تراش) در زندگی عموم انسان ها نقش به سزایی داشت. در این میان اگر کنده کاری و ذوق و سلیقه ای هم بر روی در وپنجره و یا اشیاء خانگی اعمال می شد مختص کاخ نشینان و پادشاهان بود، اما پس از ظهور اسلام، بهترین مصنوعات چوبی به ساخت ضریح ها، در و پنجره ها، منبر های مساجد و بقاع متبرکه تعلق یافت به طوری که نبوغ هنرمندان درودگر مذهبی به کامل ترین حد خود رسید و به خراطی، منبت کاری، ساز سازی، معرق، گره چینی، مشبک، ارسی،… تبدیل شد.درودگری

 

کاربرد چوب در گذر زمان

ارسی به معنی پنجره ی بالا رونده است: «ار» پیشوند و به معنای بالا رفتن و«سی» به معنای شبکه (نور و چشمه و تماشا که در گویش های جنوبی ایران بسیار متداول است) ارسی به جای چرخیدن روی پاشنه ی گرد، بالا می رود و در محفظه ای که روی آن قرار گرفته، جای می گیرد. استفاده از شیوه ارسی درکوشک ها، اشکوب، پیشان و رواق ساختمان های سردسیری بسیار دیده می شود. ارسی علاوه بر زیبایی همانند عایق عمل می کند و مانع نفوذ سرما به داخل خانه می شود. بدنه ی ارسی با چوب به شیوه ی منبت کاری و مشبک (گره چینی) ساخته می شد و سپس درون شبکه های چوبی شیشه های رنگی کار گذاشته می شد. مشبک های ارسی همواره به شکل خورشید یا شمسه ای با اشکال هندسی و گیاهی از جنس چوب های بلوط، مازو، سق، (ازاد)دیده می شدند. مسلمانان از این هنر در معماری مساجد، منازل و ابنیه های مقدس استفاده می کردند. بارزترین نمونه ی ارسی در گیلان ارسی های ماسوله در مسجد قنبر آباد و نور محمدی است که قدمت آن به سیصد یا چهارصد سال می رسد.درودگری

سایر انواع کاربرد چوب

علاوه بر ارسی در و پنجره های  بی نظیری به نام گره ی چینی نیز ساخته می شد و مورد پسند مردم به ویژه اعیان  و اشراف قرار می گرفت. گره ی چینی  به پیچیدگی و به هم بستگی در نخ و ریسمان یا چوب و شاخه ی درخت، بند، پیوند و… معنی شده است. هرکدام از این گره ها و به هم پیچیدگی ها نام مخصوص به خود را دارند که از آلات محصول همان گره انتخاب شده اند.گره بر هفت نوع است: گره تند،کند، شل، تند و شل،کند و شل، پیلی و درودگری. هر کدام از آن ها طرح و زمینه های بسیاری دارند و اغلب از نقوش دایره و نیم دایره های بزرگ و کوچک، مثلت متساوی الساقین، چهار ضلعی، هشت ضلعی، هشت مثلت متساوی الساقین یا اضلاع، چهار نیم دایره،گره های شمسه، بازو بند(چهار لنکه) و… تشکیل می شوند. این نوع پنجره ها به دو دسته تقسیم بندی می شوند: دسته ی اول پنجره هایی هستند که از اتصال گره ها ایجاد می شوند، دسته ی دوم به صورت مشبک اند و طرح مورد نظر را با خالی کردن چوب ها ایجاد می نمایند. در این رابطه نیز امروزه دو استادکار در رشت به کار اشتغال دارند و در و  پنجره  های ماسوله و اماکن مقدس متبرکه را می سازند.ماشین چوبی

نوآوری و هنرمایی با چوب

دروردگری در گیلان به سبب بارندگی های پی در پی در گیلان، وجود جنگل های وسیع با درختان متنوع، علاوه بر صنعتگران در و پنجره ساز هنرمندانی در عرصه ی حجم سازی، منبت کاری، سوخته کاری، خراطی، معرق و…پرورش یافته اند. از مهم ترین مواد اولیه ی کار این صنعت گران، چوب شمشاد(کیش) است که به جهت مقاوم بودنش در برابر موریانه و نیز صاف بودن آن مورد اقبال بسیار قرار گرفته است. این علاقمندی سبب گردیده تا چوب شمشاد نایاب شود و خراطان و صنعتگران به ناچار از درختان دیگری همانند ون، گلابی، گردو، افرا (باسکوم)، زون(میر آغایی)، تویی(انجیر)، فخ، ممرز، زیتون ملج و… استفاده نمایند. اما کیفیت کار آن ها به خوبی چوب شمشاد نیست. البته چوب هرکدام از این درختان در قسمت هایی از مصنوعات چوبی کاربرد دارد. برای مثال، از درخت تویی و زیتون در عصا سازی و لوازم تزیین همانند دستبند، گردنبند، جاکلیدی از ون و گلابی در شانه سازی و ازگردو در ساخت شکلات خوری، سالاد خوری و… استفاده می شود. علاوه بر این، اجزای درختان  نیز کاربردهای گوناگونی برای صنعتگران دارد. برای نمونه «لوپ» درخت که به «زگیل گیاه» یا «لوپ زگیلی» معروف است. لوپ زگیلی مانند غده ای است که بر روی درختان کهنه ی گردو، ملج و شمشاد ظاهر می شود و بیش تر در منبت کاری  یا مجسمه سازی و رو کاری و روکشی کاربرد دارد. وزن این لوپ ها بسیار زیاد است. گاه بعضی از آن ها به هزار کیلو گرم و حتی بیشتر بالغ می گردد. لوپ ها معمولا در قسمت بالا تنه یا روی شاخه های درختان غول آسا رشد می کنند. در گذشته های نه چندان دور چوب برها برای به دست آوردن آن ناگزیر بودند از تبر و اره ی کله بر استفاده کنند اما امروزه با اره ای برقی کار آسان تر شده است. لوپ ها را نیز پس از خیس کردن با بخار، به صورت ورقه های نازک و یا  به همان شکل اصلی خراطان و صنعتگران می سپردند تا نقش و نگار های ابتکاری خویش را با آن شکل دهند و پیکره های افسانه ای بس شگرف خلق نمایند.درودگری

مناطق پر رونق درودگری در گیلان

استادکاران تمام شهرها و روستاهای گیلان هم چون ماسال (پشتیر)، صومعه سرا، اسطلخ زیرشاندرمن، گوراب صومعه سرا، شالما ،سیاهکل، تالش محله(توشی)، کلنادان سیاهکل، لاهیجان، رشت و… در تراشیدن و ساخت کارهای چوبی سرآمد بودند. به ویژه اهالی فومنات در ساخت وسایل چوبی نظیر شانه، بشقاب، قاشق، کفگیر، طاقچه های چوبی و… یدی طولانی داشتند. همانگونه که قبلا اشاره شد،گاه برخی از روستا ها به جهت شهرت در ساخت یکی از صنایع دستی، نام آن صنعت را به خود می گرفت همانند قاشق تراش( محله ی بی بالان کلاچای شهرستان رودسر). در این نقاط علاوه بر تولید وسایل کشاورزی، دامداری و خانگی هم چون قاشق های خوش تراش و ظریف چوبی نیز با نقش و نگار های مسحور کننده کنده کاری می شد. تا قبل از استفاده ی همگانی از قاشق های آلیاژی تقریبا همه ی مردم گیلان، به غیر ازگالشی ها، با دست غذا می خوردند و از قاشق های کنده کاری شده و یا صاف و ساده که از چوب شمشاد یا گلابی وحشی (خوج) تهیه می شد، تنها برای ریختن و برداشتن خورشت، ماست، ترشی و… استفاده می کردند. در واقع، فقط در خانه های  اعیان و اشراف از قاشق های نقره ای و یا آلیاژی برای خوردن غذا استفاده می شد. امروزه نیز قاشق ها و ملاقه های چوبی ساده ای در بازار ها باکیفیت نامرغوب به خریدارن عرضه می شود.تخته نرد

نقش درودگری در زندگی مردم گیلان

محصولات ساخته شده از درختان علاوه بر کار بردهای تزیینی، استفاده های دیگری داشت و در جای جای زندگی مردم گیلان نقش عمده ای بازی می کرد. برای مثال، چوب ها در قایق سازی بسیار کاربرد داشتند. اهالی قدیم منطقه تنه های درختان را می بریدند و با کندن پوست، وسط درخت  را خالی می کردند و آن را در آب می انداختند. این نوع قایق به نوزاک معروف بود و برای بریدن گیاهان و یا شکار پرندگان در مرداب ها استفاده فراوانی داشت. هم چنین کوه نشینان آن را در پای چشمه ها قرار می دادند تا آب در آن جمع شود و خود دام های شان راحتی از آب بنوشند. روستاییان نیز از این نوزاک ها در ابعاد کوچک تر به عنوان جای آب خرمالوی وحشی، شیره ی نیشکر و برنجکوبی (ریختن برنج در آن) استفاده می کردند.صندوقچه چوبی

کاربرد درودگری

امروزه ساخت صنایع چوبی تنوع بسیاری در گیلان دارد، از قبیل ساخت انواع کاسه های چوبی، تسبیح، رحل قرآن، قلیان، پارتیشن(دیوارک)، تخته ی شطرنج، تخته ی نرد، انواع قاشق ها (ملاقه، چمچه، کفگیر و …) ، آجیل خوری، شیرینی خوری، انواع بشقاب و سینی ها، سبدها، مجسمه، و پیکره ها (انسان و حیوان)، نیمکت، میز، مبلمان،کابینت، منبر، در و پنجره، انواع آلات کشاورزی، بنّایی، نجّاری، دامداری و اسلحه نیز از دیر باز در شهرهای گیلان از جمله ماسوله ساخته می شد.قندان چوبی

درباره نویسنده