رشتی دوزی

رشتی دوزی

رشتی دوزی

رشتی دوزی

رشتی دوزی (قلاب دوزی رشت) از دیرباز با نام گلدوزی شناخته می شود. با اختراع دستگاه ها و چرخ خیاطی های مدرن و انواع گلدوزی ها وارداتی از اروپا ، به خاطر داشتن قلاب، نام قلاب دوزی و برای تفکیک از سایر قلاب دوزی های نواحی ایران زمین، رشتی دوزی، به خود گرفت. قلاب دوزی در تمام شهرهای ایران از رواج بسزایی برخوردار بوده و هر قومی همراه با معیار های فرهنگی و بومی و منطقه ای خویش تغییراتی در آن ایجاد نموده است. البته پایه و اساس زنجیره مانند آن در هر شهری مشترک ، اما نقوش و رنگ پارچه متغیر است. برای مثال در شهر مهاباد از تنوع رنگ در قلاب دوزی ها اثری نیست و عمدتا رنگ ها به شکل سیاه و سفید است. کرد ها در نواحی غرب رنگ های تند و بدون قرینه و رنگ های سیر و روشن و نخ های پشمی به جای ابریشم به کار میبرند ؛ نقش گل و بوته به ندرت در کاشان به چشم می خورد و همواره از نقوش حیوانات و انسان ها بهره می جستند. اقوام بختیاری نیز از خورشید الهام می گرفتند و اغلب تصویر خورشید را بر روی طلسم های مدور یا چهارگوش طراحی می کنند. آن های این طلسم ها را بر روی دیوار خانه ها، اتاق بچه برای آرایش و رفع چشم بد می آویختند. این شیوه دوخت را اکثرا بر روی پارچه های نخی یا کتانی انجام می دادند. مرکز عمده رشتی دوزی شهر رشت است که به سبب شهرتی که در آن داشته رشتی دوزی نامیده می‌شود. این هنر اصیل در فهرست آثار ملی ایران – میراث فرهنگی ناملموس (معنوی) به ثبت رسیده‌است.

رشتی دوزی

تاریخچه ی رشتی دوزی

براساس شواهد و مدارک قدمت این هنر را می توان در سال های پیش از میلاد دانست. پروفسور اپهام پوپ در این باره می گوید: (هشت هزار سال پیش از میلاد مردی که در غار کمربند در نزدیکی شهر بهشهر در کنارخ های جنوبی دریای خزر می زیستند به کشت غله و پرورش بز و گوسفند روزگار می گذراندند. آنچه از حیث موضوع بحث ما اهمیت دارد ، آن است که این مردم پشم گوسفندان را می چیدند و ظاهرا پارچه می بافتند و کار دوختن با سوزن های شاخک داری که به جا نهادند انجام می داده اند.)

با توجه به مطلب فوق باید عنوان نمود که این سوزن های شاخک دار به مرور زمان و با توجه به علایق مردم به تزیینات ظاهری پوشاک تغییر شکل یافت و چیزی شبیه قلاب از جنس گوناگون ساخته شد. قلاب که اصلی ترین  ابزار رشتی دوزی است، بسیار شبیه درفش (ابزار کار کفشان) است و در واقع اقتباسی است از وسیله ی ابتدایی و ساده ی انسان های عهد باستان که با کمی دخل و تصرف در نوک آن به عصر حاضر رسیده است. این درفش در اکثر حفاری هایی که در کناره های جنوبی دریای خزر صورت گرفته، از جنس استخوان و مس و برنج و آهن یافت شده است و حکایت از آن دارد که مردمان پیش از میلاد از این درفش ها علاوه بر اتصال چرم ها به یکدیگر برای زدن نقش بر روی البسه بهره می گرفتند. سنگ های حجاری شده ی پادشاهان و برجستگی لباس آنان بهترین نمونه برای اثبات این مدعاست. نمونه های بارز رشتی دوزی را در موزه های آرمیتاژ روسیه، ویکتوریا و آلبرت انگلستان، نارای ژاپن، لوور پاریس و موزه هنر های تزیینی اصفهان و … می توان مشاهده کرد.

رشتی دوزی

مهمترین نمونه های رشتی دوزی

  • شنلی زری بافی شده به خطوط عربی به تاریخ 944 هجری (1123 میلادی) است که در اصل برای راجر دوم، پادشاه نورمن در سیسیل بافته شده بود، اما امپراتور آلمان در مراسم تاجگذاری خویش آن را به تن داشت.
  • همچنین می توان به پارچه ی بی نظیر و نفیس موجود در موزه ی آستان قدس رضوی با کتیبه ای به (مضمون عمل میرنظام – رشت) که امضای مورخ 942 هجری را دارد، اشاره کرد.
  • پارچه ای به طول چهار متر و عرض یک و نیم متر که در آن جنگ کرنال بین نادرشاه افشار و محمد شاه هندو به تصویر کشیده شده و هم اکنون در موزه ی توپی قاپی سرای ترکیه موجود است.
  • در موزه ی ویکتوریا و آلبرت هم دو خیمه بسیار بزرگ و زیبا به ابعاد 528*207 و ارتفاع 302 سانتی متر متعلق به دوران فتحعلی شاه و محمدعلی شاه قاجار، کار هنرمندان رشتی قرار داشت که متاسفانه در حراج ساتبی لندن فروخته شد. این اثر چنان تحسین و تحیر کارشناسان بزرگ خاورمیانه چون تابی فالک، جنیفرویردون، یان بنت، سرگرد مورداک اسمیت و اکرمن را برانگیخت که مقاله ای درباره این شاهکار رشتی دوزی نوشتند.
  • همچنین از نمونه های دیگر رشتی دوزی می توان به موارد زیر شاره کرد: با سر یک گراز با نقش و نگار های گل و بوته در موزه منت مورب برلین؛ نقش یک خروس مدور با دوخت های الوان در موزه آرمیتاژ روسیه؛ پرده ای به طول 3 و عرض 5/1 متر که به سفارش حهانگیر سرتیپ پور توسط مهدی و حبیب فرودی و عباس بی پناه دوخته و به آرامگاه حکیم بو علی سینا تقدیم شده است. پرده ای با طرح های کتیبه ای اقتباس شده از سنگ نبشته ی تخت جمشید برای جشن های 2500 ساله ی با دوخت استاد عباسعلی بی پناه که به دربار پهلوی دوم فرستاده شد.

    رشتی دوزی

انواع دوخت و نقوش

رشتی دوزی به سه شیوه انجام می شود

  • ساده دوزی که تنها با ابریشم روی پارچه های ماهوت نقش زده می شود.
  • معرق یا تکه دوزی که به اندازه ی نقش اصلی برش زده و پارچه ای به رنگ دیگر را جایگزین می نمایند و روی طرح تازه مشغول دوخت می شوند.
  • ضخیم دوزی که ماهوتی از رنگ دیگر را روی نقش مورد نظر می گذارند و سپس شروع به دوخت می نمایند؛ پس از پایان کار پارچه اضافی را برش می زنند و یا از قبل پارچه را برش می زنند، روی کار می چسبانند و شروع به دوخت می نمایند.

    رشتی دوزی

نقوش متداول در رشتی دوزی

هشتی نوک تیز، هلالی، بشقابی، چهارگل، هشتی تاجی، حاشیه ی سلسله ای، لچکی، ترنج، لوزی، طرح گلدانه ای، شانزده پر، ترنج تابی، بشقابی گرد، مجمعه ای، لاله عباسی، دسته گل، پر طاووسی، بته جقه ترنجی، نیم ترنجی، بازوبندی (خطوطی است شکسته که در زیر شنل ها برای لباس بازیگران در سینما مورد استفاده قرار می گرفت)، ترمه ای، بوته جقه ی قهر و آشتی، بوته جقه شاخ گوزنی، گل و بوته، گل و مرغ، شکارگاه های رزمی، تک چهره، گل اناری، شمسه ای، کتیبه ای،هندسی، گل حاشیه ای و … . به غیر از دوختن این نقوش اصلی، رشتی دوزان به دلخواه خطوط ساده و گاه حالت دار را روی پارچه می دوزند نظیر: راست راه، پیچ، کومه، پیچک (دو پیچ، سه پیچ و …) هفت و هشت، ریز بزرگ و … .

رشتی دوزی

 

کاربرد رشتی دوزی

رشتی دوزی بیشتر بر انواع لباس (جلیقه، دامن، دور آستین و یقه)، بازو بند پهلوانان، لاسپاره (شلوار پهلوانان)، رو ميزي، رو عسلي، رو تختي ،رو تاقچه اي، كوسن، رو مبلي، دستمال سفره، سفره، رو بالشي، چراغ خواب، رو تلفني، رو بخاري، رو تلوزيوني و… به کار می رود.

رشتی دوزی

 

 

درباره نویسنده