سفال؛ یکی از نخستین ساخته های دست انسان

سفال گیلان

سفال؛ یکی از نخستین ساخته های دست انسان

سفال یکی از نخستین ساخته‌های دست بشر است. در زبان گیلکی به گِل پخش شده ” سوفال ” گویند. در مورد سفال گیلان با توجه به کشفیات و قدمت ظرف های سفالینه در مارلیک، املش، تالش و دیلمان، جای هیچ شک و شبهه ای بر جای نمی ماند که مردمانی در این مناطق ساکن بودند که اقلام ضروری و ابتدایی زندگی خویش را از گِل می ساختند و یا به صورت تفننی مجسمه هایی حیرت انگیز و زیبا به رنگ های سیاه و صیقلی را با کاهش اکسیژن در هنگام پخت تولید می کردند.سفال گیلان

 

قدمت سفالگری

پروفسور اِگامی، کاوشگر محوطه ی دیلمان، سازندگان سفال خاکستری را اقوام شمالی می داند و چنین می گوید: ” این قوم ده تا دوازده سال قبل از میلاد در این منطقه زندگی می کردند و پس از سپری کردن مسیر طولانی در دشت های جنوبی البرز و سپری کردن دوران منقوش خالق سفالینه های سیاه رنگ داغ‌داری بودند که در قیطریه و خوروین و مارلیک و املش به شکل مشابه به دست آمده است. “سفال گیلان

 

سفال، جادوگری با آب و خاک

جان ورتایم نیز در مقاله ی خود به افزار های سفالی قوری مانندی که نوعی صافی در بدنه ی خود داشت و متعلق به هزاره های دوم پیش از میلاد است و از حفاری های گیلان بدست آمده، اشاره می کند. سومی گِلاک هم در ارتباط با اعجاب آفرینی هنرمندان اسالم که حافظ هنر سفال سازی اجدادشان بودند، می نویسد: ” بسیاری از آن ها همانند آثار باستانی است، چندان که در بازار عتیقه فروشان تهران مایه اشتباه و گمراهی می گردد.

برخی از کاسه های ساخت آنان هم چون آثار عصر آهن محلی به لبه های اریب و برخی دیگر لبه های اریب خاص ظرفهای دوره ی اشکانی دارند.” گیرشمن نیز بعد از ستایش هنر املش می گوید: ” در کوهپایه های گیلان شرقی بر عکس نقاط کوهستانی،سفالگری توانست در درجه بالاتر از صنایع برنز قرار گرفته و با زرگری متعال پا به پای هم به جای برنز جلوه نماید.”

سفال گیلان

دست ساخته های سفالی

شواهد و اسناد تاریخی مستدلی به دست نیامده است که افزار های خانگی دست ساخته ی زنان باشد، اما بر اساس یافته های محققان، در گیلان، از دیر باز زنان دست ساخته ها را در خانه ها ساخته و سپس برای رنگ آمیزی به مردان می سپارند.هم اکنون نیز این شیوه ی سنّتی هم چنان با استفاده از ابزار ساده ی گذشتگان جهت تهیه سفال در گیلان پابرجاست.

زنان افزارهای خانگی مورد نیازشان را پس از فراغت از کار اصلی شان ( کشاورزی، باغداری و خانه داری ) با شکل دادن و خشک نمودن در تنور های خانگی می پختند و مردان مواد اولیه ی کارشان، یعنی خاک را از ته نشین شدن آب رودخانه ها و یا اعماق جنگل ها تهیه می نمودند.سفال گیلان

 

گونه های متنوع سفال گیلان

تجربه به مردان آموخته بود خاک هایی را که ناخالصی هایی چون شن، ماسه، کوارتز و آهک نداشته باشد فراهم آورند و زنان و مردانی که صنعت سفال گری، پیشه نموده بودند، سفالینه ها را برای مصرف به غیر از ساخت سقف های سفالی به سه گونه می ساختند:

گونه ی اول ؛ آب خوری که کف آن صاف بود.

گونه ی دوم ؛ کاسه یا قدح برای خوردن غذا.

گونه ی سوم ؛ دیگ برای پختن و پز و نگهداری غذا.

هر کدام از این افزارها در گیلان با نام های گوناگونی ساخته می شد و گاه برای تنوّع، رنگ آمیزی می گشت. اغلب به این سفال ها رنگ سبز ( به دلیل بی ضرر بودن ) می زدند و به گونه های متنوع سفال گیلان زیبایی خاصی می دادند.سفال گیلان

 

مناطق پر رونق هنر سفالگری

سفال گیلان از شهرت بالایی در بین مناطق رایج سفال گری برخوردار است. سال ها قبل در تمامی نقاط گیلان نظیر سیاهکل، آستانه، لنگرود، رامسر، آستارا، فومن، شفت، تالش و … ، به خصوص اسالم به جهت وجود گِل مرغوب و به کارگیری گِل های کهنه و خوب شست و شو دادن گِل  توسط کوزه گران از کیفیت بی نظیری برخوردار بود و سفال گیلان طرفداران بی شماری در اقصی نقاط ایران داشت، ساخت سفالینه هایی که اغلب بدون لعاب بود رواج داشت، اما امروزه به دلیل ورود دیگ ها و ماهی تابه های غربی رنگارنگ، افزار های سفالی ارزش خویش را از دست داده و تولید آن به فعالیت چند زن سالخورده در این خصوص محدود گشته است.

در حال حاضر این سفالینه ها تنها در روستای جیرده از توابع فومنات ( شفت )، برخی روستای های املش و چو شل از توابع آستانه تولید و رنگ آمیزی آن در روستای خرطوم انجام می گیرد.

ناگفته نماند که این امردر مورد ظروفی چون گَمَج، نُو خُون، ماست گُوله ای، نِرخِه و … صادق است با ای وجودبا پیشرفت صنایع، کوزه گران و سفال سازان با خاک های رُس و منقوش و ترکیب کردن رنگ ها مطابق سلیقه های امروزی دست به ابتکاراتِ تزیینی زده اند. آنان حتی برای سبک تر شدن ظروف با خاک رُس دیگ های سبکی به رنگ های آبی، آبی فیروزه ای، آبی نفتی، لاجوردی، سبز و … روانه ی بازار نمودند.

هم اکنون نیز کارگاه ها و آموزشگاه های خصوصی و دولتی تحت نظارت صنایع دستی استان گیلان در بعضی شهر ها چون رشت، آستارا، لاهیجان، انزلی و … دایر و مشغول فعالیت اند.سفال گیلان

 

 

کاربردهای مختلف سفال

از سفال انواع دیگ، کوزه، خمره ( خُم )، گلدان، کوزه های قلیانی، شمعدانی، مجسمه ها، قوری، پیه سوز ها، بشقاب ها، لیوان ها در ابعاد گوناگون، پایه ی آباژور، شکلات خوری و … ساخته می شود.

سفال گیلان

 

درباره نویسنده