صندوق سازی در گیلان

صندوق

صندوق سازی در گیلان

صندوق سازی در گیلان

در رابطه با هنر صندوق سازی در گیلان ابتدا باید به این مطلب اشاره کرد که در زمان های که هنوز ساک های مسافرتی (چمدان) اختراع نشده بود تنها وسیله کاربردی مسافران برای  جابجایی اشیاء و نیز برای کالا های بازرگانان و تاجران و انتقال گنجینه های شاهی(سکه های طلا و نقره، جواهرات، منسوجات زربفت و اطلسی ، جام های زرین و سيمين و …)به خزانه های دولتی، صندوق بود.

صندوق سازی در گیلان

 

 

تاریخچه ی صندوق سازی در گیلان

تاريخچه ي صندوق سازي و نمونه هاي آن در گيلان همانند ساير  صنايع مشخص نيست. تنها مي توان به كاربرد آن به عنوان جهيزيه مادربزرگان كه در پستوي خانه هاي قديمي وجود دارد، اشاره كرد. برخي از محققان بر اين عقيده هستند كه صندوق هاي گيلاني صنعتي وارداتي محسوب مي شوند. در رابطه با وارداتي بودن صندوق هاي چوبی از روسيه و تكرار این نظر توسط بعضي از نويسندگان، و نيز به جهت نبود مدارك و اسناد مردم را اشتباها به اين باور رسانده كه در گيلان صندوقي وجود نداشته است. اين در حالی است كه صندوق از دير باز در گيلان به دليل وفور چوب ساخته مي شده و يكي از وسایل ضروری نگهداری البسه، اغذيه، و … بوده است. تنها در دوره پهلوي صندوق هاي آهني روسي خريداران بيشتري پيدا نمود. احمد صفري، يكي از بهترين طراحان و نقاشان صندوق با بيش از پنجاه سال سابقه با تاييد اين نكته، عنوان مي نمايد كه در دوران جواني صندوق هاي مربوط به دوره هاي صفويه و قاجاريه را ديده و تعمير كرده است.اين سخن و نمونه هايي از اين قبيل تاكيدي بر اين مدعاست كه در زمان هاي گذشته در گيلان، به جهت فراواني چوب اغلب مايحتاج مردم گيلان از چوب ساخته مي شد كه صندوق هم جزء آن بود؛ بطوري كه مردم پوشاك، آذوقه، اسناد و مدارك و وجه نقد خويش را در انواع صندوق هاي مختلف نگهداري مي كردند. اين صندوق ها به جهت استفاده عموم مردم، ساده و بي نقش و نگار بود، اما براي ثروتمندان با چوب هايي از جنس شمشاد كه مستحكم و با داوام بودند و موريانه به راحتي در آن نفوذ نمي كرد و نيز با نقش و نگار هاي كنده كاري شده، ساخته مي شد. البته اغلب براي زيبايي قسمت هايي از آن را با ورقه هاي آهني مي پوشاندند و يا با چرم آن را در كارگاه ها يا مغازه هاي كوچك مي آراستند.صندوق سازی در گیلان

تاثیر مهاجران روسی بر هنر صندوق سازی در گیلان

در روسيه صندوق به گونه اي كامل در كارخانه ها توليد مي شد. روس ها به وسیله ی دستگاه هایی خاص با چاپ طرح ها و نقشه ها بر روی حلب، حلب های آهنی  منقوش را به عنوان روکش روی جعبه های چوبی می کشیدند. با ورود مهاجران روسی  به گیلان صندوق های آنان که وسایل خویش را در آن نگهداری می کردند، مطلوب نظر گیلانی ها افتاد. مهاجران جویای کار برای گذراندن زندگی در کاروان سرای حاج صمد خان، واقع در باقرآباد رشت مستقر و با ورود حلبی های منقوش مشغول به کار شدند و برای تولید بیش تر شاگردانی را به خدمت گرفتند. تا چندسال متوالی صندوق سازان به جهت تقاضای خریداران از نقوش مشغول  وارداتی استفاده می نمودند و مشابه صندوق های روسی، صندوق می ساختند.صندوق

 رونق هنر صندوق سازی در گیلان

با کساد شدن بازار کار، صندوق سازان بومی جهت صندوق سازی در گیلان به دلیل عدم دسترسی به حلبی های چاپ شده، دست به ابتکار جالبی زدند؛ ابتدا حلبی ها را به صندوق چوبی میخکوب کردند و سپس با رنگ روغن و لاک الکل موجود در بازار شروع به طراحی و نقاشی بر روی حلبی ها نمودند. این اقتباس استادانه، به قول استادکاران صندوق ساز، روس ها را به حیرت وا داشته بود. در این میان، علاوه بر تولیدات داخلی، صندوق هایی هم بودند که از طریق بازار  غیر رسمی وارد گیلان می شدند و به آن ((ابریت)) می گفتند. خود زکو درباره ی اندازه  و بهای آن می نویسد :((ابریت یعنی صندوق های رنگ شده و آهن کشی شده به طول 4/5 ذرع،7 روبل و صندوق کوچک به طول 1/5ذرع،3روبل و…))

به مرور زمان طراحان صندوق ساز از طریق آمیختگی نقوش با سنت های بومی و محلی آن را به کمال رساندند و تولیدات خود را تا آنجا بسط دادند که علاوه بر پوشش دادن تمامی شهر ها و روستاهای گیلان،آن ها را به شهر و استان های هم جوار مانند مازندران، گرگان، قزوین، خلخال، آذر بایجان و … صادر می نمودند. گرمی بازار چنان بود که برخی از استادکاران به نام برای تولید این گونه صندوق ها به استان های مجاور مهاجرت نمودند.صندوق

عمده ترین خریداران صندوق

عمده ترین خریداران صندوق ها پس از مردم شهرها، عشایر کوهستانی و روستاییان بودند که آن را به عنوان جهیزیه ی مناسبی برای دختران دم بختشان خریداری می کردند. هانس ای وولف در این مورد چنین توضیح می دهد که: ((صندوق ساز جعبه بزرگ چوبی به نام صندوق(یخدان) می سازد که در آن جهیزیه و اشیا خصوصی او پس از ازدواج به خانه ی داماد آورده می شد. این صندوق ها با روش بسیار کهنه ای که مربوط به زمان های بسیار دور است، تزیین یافته و با مخمل روی آن را می پوشانند)).

صندوق

انواع نقوش صندوق 

نقوش کار شده در روی  صندوق ها یا به دلخواه سفارش دهندگان نقش زده می شد و یا به سلیقه ی  نقاشان که اغلب به شکل های زیر بود. مجمعی، چوپوقی، تسمه ای، انگوری، دسته گل، لاله، کاشی، گوشه ای، چهار خانه ای، گل و بوته، گل و بلبل، گلدانی، دختر،(چهره ی زن)، آتشی، عروس و داماد، سیاه کاری، تک گل، حیوانات و پرندگانی نظیر عقاب، پروانه، شاهین، خرگوش، طاووس و …این نقوش بر روی کاغذ گراف همواره با قلم های فلزی انجام می گرفت.

صندوق
صندوق سازی در گیلان

 

 

 

 

درباره نویسنده