همه چیز درباره بامبو

بامبو

همه چیز درباره بامبو

بامبو گیاهی است از خانواده علوفه، گراس، کرامینه یا گندمیان که گیاه شناسان آن را زیر مجموعه ی خانواده ی (بامبو) قرار داده و جزو علف های غول پیکر به شمار آورده اند. بامبو در زبان فارسی به نی خیزران شهرت دارد. علامه دهخدا در لغت نامه خویش کلمه ی “بامبو” را فرانسوی می داند و می آورد: “خیزران، نی، نوعی نی مغزدار، که از آن ها چوب دستی تعلیمی بسازند و به خم کردن شکسته نشود، تلمبه، آن چه با آب و نفت و امثال آن را از چاه یا ظروف گود بالا کشند. “بامبو

 

 بامبو در کجا می روید؟

این گیاه همواره در دامنه ی کوه ها و تپه ها و کنار رودخانه ها و باتلاق هایی با رطوبت ۶۵ تا ۹۰ درصد رشد و نمو می نماید. به همین دلیل است که کناره ی دریای خزر، به ویژه منطقه گیلان بهترین منطقه برای رشد این گیاه است. گیاه شناسان تا کنون انواع فراوان آن را شناخته و مورد استفاده قرار داده اند.

ساقه ی این گیاه بند بند شده و مناسب ترین مکان برای رشد شاخه های تازه و نورس است. از هر ساقه ی آن حدود ۵۰ تا ۲۰۰ شاخه نی به دست می آید که بسیار سخت و دیر شکن و در برابر آب نفوذ ناپذیرند. بامبو ها به رنگ های مختلف؛ سبز، مشکی، متمایل به قهوه ای، عنابی، زردِ  مایل به کرم و زرد دیده می شوند.

وجه تشابه این گیاهان علفی تنها در پنبه ی سفید رنگِ داخلی آن است که به اصطلاح “گوشت بامبو” نامیده می شود. ابتدا این پنبه هارا با کارد تیز می کنند و سپس ورقه ورقه می کنند. برداشت این گیاه معمولا در فصل پاییز و اوایل زمستان انجام می پذیرد.بامبو

 

تاریخچه پیدایش بامبو

پیدایش بامبو و شناخت آن در گیلان را همزمان با شروع کشت چای در ایران (قرن ۱۹) و نیز اشاعه ی دست ساخته های بامبو را کار مردان چینی می دانند. خانم فخرایی، کارشناس صنایع دستی می نویسد: ” چینی ها برای ساخت غربال های درجه بندی چای خشک و نیز جابه جایی آن از تار های رشته رشته شده ی گیاه بامبو بهره می بردند ، زیرا بر این باور بودند که سبد های بافته شده از بامبو چای را بدبو نمی کند.

آنان پس از راه اندازی بیشتر کشت چای در لاهیجان و یافتن جایگاه مناسب برای کشت گیاه بامبو، برخی از گونه های بامبو را از سرزمین خود آورده و بافت سبد و روش خرد کردن بامبو را به مردم لاهیجان آموزش دادند.”

با توجه به اسناد تاریخی موجود، شناخت گیاه بامبو و موارد استعمال آن چون سبد بافی از دیرباز در ایران و گیلان متداول بوده و همانند سایر صنابع پس از دوره ای متروک ماندن مجددا به بهانه ی ورود چای به ایران رایج گشته است.

برای نمونه، بر روی بر روی نوشته هایی که در ذهاب از نیمه دوم هزاره ی سوم پیش از میلاد به دست آمده، پادشاهان آشور از اورنانشه تا آشور بانی پال را نشان می دهد که سبد هایی از نی (بامبو) بر سر دارند و خشت و گل برای ساختن عبادتگاه های جدیدشان حمل می کنند.

یامارگن یکم، بنیان گذار کشور آکد بر کتیبه ای نوشت: “مادر حقیرک بیچاره ی من مرا حامله شد و در پنهان زایید و مرا در سبدی از نی در آب گذاشت و درِ آن را با قیر بست.” رابینو به نقل از ظهیر الدین می نویسد: ” سید رضی کیا والی بیه پیش اسختر بزرگی آنجا ساخته است که در آن مرغابی شکار می کنند. در این استخر نی و علف زیادی می روید و از آن ها برای ساختن حصیر و سبد و غیره استفاده می کنند. “بامبو

 

بامبو بافی صنعتی نوپا

در دوره ی ناصری قبل از شروع کشت چای، راوندی در مورد ساخت بنای شیمران می نویسد: ” … فقط در اطراف در و پنجره ها آجر مصرف می کنند و از چوب درختان تبریزی و نی هایی که از رشت می آورند، برای پوشش سقف استفاده می کنند.” این گفته ها حاکی از آن است که شاید اهالی گیلان این گیاه را در قدیم به نام بامبو نمی شناخته اند، اما بامبو یکی از کاربردی ترین وسایل زندگی روزمره شان بود.در هر حال، با توجه به فقدان منابع و آثار بر جای مانده، قدمت دست ساخته های بامبو را بیش از صد و پنجاه سال تخمین نمی زنند و آن را صنعتی نوپا قلمداد می نمایند.

بافندگان این صنعت معمولا نی های مورد نیازشان را از حاشیه های باتلاق ها و مرداب ها، به خصوص مرداب انزلی تهیه می کردند. با بالا رفتن تقاضای بافندگان، چند خانوار در روستای سنگ بیجار و کرد محله ی فومن اقدام به کاشت آن در شالیزار های خود نمودند. عرضه و تقاضا روستاییان مجاور را نیز ترغیب نمود تا با زیر کشت بردنِ زمین های زراعی اقدام به پرورش این گیاه نمایند.بامبو

 

بامبو از کجا تهیه می شود؟

در حال حاضر، قریب به اتفاق بافندگان، بامبوی مورد نیاز خویش را از فومن، لیالستان لاهیجان، سیاهکل، انزلی و قاسم آبادِ رودسر تهیه می کنند. بامبوبافی تنها در شهر های شرق گیلان نظیر لاهیجان، لنگرود، آستانه و همچنین رشت و صومعه سرا دایر است و محصول کار به شهرهای هم جوار و حتی خارج از استان نیز صادر می شود‌. در این شهرها بامبو اغلب تک‌رنگ و با رنگ اصلی خود بافته می شود، به استثنای صومعه سرا و رشت که بافندگان از بامبوی رنگی استفاده می کنند.

بافندگان، بامبو را پس از رنگ آمیزی در گوشه ای از مغازه یا کارگاه نمور به دور از نور خورشید می آویزند تا به مرور زمان خشک شود، زیرا نور خورشید باعث شکنندگی زود هنگام بامبوها می گردد. این گیاه به جهت قابلیت ارتجاعی و نداشتن اتصالات جانبی چون تخته، چوب، طناب، میخ و دستگاه های پر هزینه، حتی در خانه ها به سهولت بافته می شود.صندوق بامبو

 

کاربرد بامبو

مهمترین کاربرد بامبو از گذشته تا حال، به ویژه در روستاها، ساختن دروازه ی حیاط، پرچین کردنِ  خانه ها و مزارع، ساخت کردِ خاله ( وسیله ای برای بالا کشیدن آب از چاه )، اتصالات به تورهای هوایی برای شکار پرندگان و تورهای ماهی گیری چوب ماهی گیری، نردبان، قلم، نی لبک ( فلوت ) و استفاده به جای پارو در کرجی ها ( قایق های کوچک مسافری)، ساختمان سازی ( سقف خانه ها ) است.

هم چنین از بامبو به جهت داشتن مقدار فراوان سلولز، در صنعت کاغذ سازی و ابریشم مصنوعی و نیز در هندوستان در صنعت برق به کار گرفته می شود.بامبو

 

مهم ترین دست ساز های بامبو

از بامبو، انواع مختلفی از سبد‌بافته می شود که عبارت اند از: آجیل خوری، شکلات خوری، شرینی خوری، میوه خوری و … . علاوه بر آن، می توان با آن جا نانی، جای زباله (سطل آشغال)، کلاه، انواع قالب( قاب ساعت دیواری، عکس، پوستر و … ) انواع سینی، صندوقچه، صندلی و … ساخت. البته این دست ساخته ها اغلب به شیوه ی مدور، زیر و رو بافته می شوند و بافت هایی خورشیدی، ستاره ای، زنجیره ای، شش ضلعی، شعاعی و حصیری شکل دارند.

بامبو

درباره نویسنده