گلیم گیلان

گلیم

گلیم گیلان

گلیم گیلان نوعی دست بافته‌ای است از تار و پود که عموما از پشم حیوانات اهلی بر دار بافته شده و بیشتر به عنوان فرش کاربرد دارد. گلیم همچنین به عنوان زیر انداز مورد استفاده بیش تر روستاییان و کوچندگان بوده است. و همانند نمد جزء  اقلام اساسی زندگی مردمان هر منطقه محسوب می شود.

گلیم گیلان

 

تاریخچه گلیم بافی در گیلان

از منشاء پیدایش  گلیم گیلان اطلاعاتی در دسترس نیست. در پازیک در سال ۱۹۴۹ بافته هایی کشف شده که مزین به اشکال انسانی،گیاهی و حیوانی است و یا انواع گلیم بافت ها و نمد های متعلق به قرن چهارم و پنجم قبل از میلاد و کشف وسایل بافتنی (دوک های نخ ریسی،شانه و.‌‌..)در کشفیات بهشهر متعلق به ۶۰۰ سال قبل از میلاد حاکی از آن است که عده ای با مهارت بسیار، قبل از مهاجرت آریایی ها در جنوب کناره ی دریای خزر اقامت داشته اند و مبادرت به بافتن گلیم می نمودند. در این باره هال و دیگران بر این نظرند که با اطمینان می توان گفت که این منطقه در بافت گلیم یک مرکز نخستین محسوب می شده ولی  تعیین زمان دقیق آن به آسانی میسر نیست.گلیم گیلان

 

گلیم از نخستین دست ساخته ها و تولیدات بشری

کشفیات و اطلاعات موجود در کتب کهن همچون حدودالعالم وجود گلیم را از قرن چهارم  هجری به بعد در گیلان تایید می کند. هیج نمونه ای از این عصر در دسترس نیست و تنها می توان در مورد قدمت گلیم گیلان به بافت های دوره  های اخیر دهه های پنجاه به بعد اشاره داشت که مرکزیت اصلی آن را در ناحیه ی غرب گیلان می دانند.

بر اساس باور گلیم بافان و متخصصان، طرح و نقش گلیم گیلان در غرب استان به ویژه در منطقه تالش متأثر از گلیم های ترکی و قفقازی و عشایر شاهسون که از تولید کنندگان عمده ی گلیم در آن اعصار بوده اند می باشد. در این مورد هال دیگران می نویسند: تالش ها اکثراً ترک نژادند و تاثیر دست بافته های چاکدار روشن وشاد و نگاره های تزیینی کنگره دار و لوزی شکل شهرت بسیار دارد . حاشیه ها باریک و با طرح و ریشه ها گیس بافت یا گره دار ساده است.

تأثیر پذیری از نقوش عشایر شاهسون و قفقازی از دهه های چهل و پنجاه در غرب گیلان تردید ناپذیر است. این به سبب روی آوردن مجدد گلیم بافان غرب گیلان به این صنعت به جهت واردات گلیم به این منطقه است. وجود گلیم بافی قبل از تأثیرپذیری از عشایر به طور پراکنده برای مصارف شخصی چه در غرب گیلان و چه در رودبار، عمارلو، پاکده، جیرنده، داماش و …. که قدمتی دیرینه دارند و استفاده از نقوش نیاکان به شیوه مورثی نشان دهنده‌ی آن است که درگلیم گیلان و نقوش به کار رفته در آن تقلیدی وجود نداشته است.

با گذشت اعصار و فناپذیری پشم تمایل مردم برای استفاده از فرش ها موجب شد تا گلیم اعتبار خود را در شهرها از دست بدهد و به روستاهای کوه نشین محدود گردد. البته در این میان نقوش و رنگ امیزی آن اصالت خود را از دست نداد و در فرش ها و چادرشب ها متجلی گردید.

گلیم گیلان

گلیم بافی در تالش

در هر حال، در غرب گیلان آمیختگی نوع بافت ونقوش گلیم عشایر شاهسون قفقاز و….. با فرهنگ بومی و محلی تالش به اوج رسید، به طوری که نقوش حاشیه ای انتزاعی‌ تالش ها به مشخصه ای تبدیل شد تا کارشناسان گلیم از روی همین حاشیه‌های کناری که اغلب به رنگ های آبی، زرد و قرمز یکدست و یا نقش و نگاری از گل و ستاره و حیوانات است،آن را مختص ناحیه‌ی تالش بدانند. قریب به اتفاق این نقوش برگرفته از چادر شبهای شرق گیلان است که با رنگ های تند و شاد در هم آمیخته اند و تابلویی زیبا از هنر گلیم بافی را به نمایش می گذارند.گلیم گیلان

انواع نقوش گلیم

این نقوش انتزاعی عبارت اند از: ترنج لوزی، نقش لوزی، نقش سماور یا مرغ آمریکایی، نقش بوته ای، نقش انگوری، رنگین کمان، نقش آینه، شکارگاه، نقش ترنج، لوزی بوته ای، لوزی انگشتی، لوزی پروانه ای، پروانه ای لانه زنبوری، خرچنگی، شش ضلعی، خرچنگ و سیب، نقش گل لاله،گلدان، نقش حلوایی و ….گلیم گیلان

نقش گلیم بافی در اقتصاد مناطق گیلان

در گذشته صنعت گلیم در رشد اقتصاد منطقه تالش اهمیت ویژه‌ای داشت اغلب شهرها و روستا های گیلان هم چون ماسال، پره‌سر، رضوانشهر، هشتپر، اسالم،آستارا، سکینه آبادو… به بافت گلیم اشتغال داشتند و آن را برای فروش به سرتاسرگیلان و شهرهای همجوار عرضه می کردند. امروزه نیز در منطقه ی تالش هم چنان گلیم بافی رایج است.

صنایع دستی استان با آموزش به بانوان جوان در سرتاسر استان به شکل انفرادی (نه تولیدی) بافندگانی را به پای دارهای گلیم بافی کشانده است. این دار ها همانند فرش به دو شیوه ایستاده یا خوابیده _عمودی یا افقی-از جنس چوب، فولاد و آهن ساخته می شود و ابعاد  و اندازه آن بستگی به اندازه گلیم دلخواه بافنده دارد و همانند فرش چله کشی می شود.گلیم

 

انواع گلیم

گلیم دارای انواعی چون،گلیم معمولی،گونی گلیم،گلیم سوزنی، گلیم ورنی،گلیم کویلنی، جل، پلاس و جاجیم است و دارای سه اندازه ی شناخته شده است: گلیم بزرگ با طول سه متر و بیش تر و عرض  ۱/۷۵ متر

گلیم متوسط با طول ۲متر و بیش تر و عرض یک متر

گلیم کوچک که طول آن یک برابر و نیم  عرض آن است.

ویژگی هر گلیم ارتباطی مستقیم با عواملی چون نوع و جنس تار و پود،چگونگی نخ ریسی، انتخاب رنگ، شیوه های بافت و بالاخره پرداخت نهایی دارد.گلیم

 

مواد تشکیل دهنده گلیم

باید یادآور شد که در ابتدا مواد تشکیل دهنده  اولیه گلیم پشم بود اما به تدریج از پنبه، پشم مصنوعی، کرک و کامواهای بسیار نازک و گاه برای ظریف تر شدن از ابریشم نیز استفاده می کنند.گلیم گیلان

 

کاربرد های متنوع گلیم

از گلیم می توان به اشکال و انواع مختلفی استفاده کرد: زیراندازهایی در ابعاد یک تا سه متری، رویه ی مبل، رویه ی کوسن، پرده،کیف دستی،کیف دوشی،کوله پشتی، ساک دستی،کیف پول،کمربند،کلاه، کفش، کیف مدوک، جای موبایلی، جلد قرآن، جلدکتاب، روی تلفن، رو فرشی، رو میزی، رو عسلی، دم کنی، رویه ی بالش، رویه ی دمپایی(صندلی) و…است. به تازگی هم از نقوش گلیم  در چادر شب های قاسم آباد، به عنوان تزیین در کارت تبریک،کارت پستال، و کاغذ کادو استفاده می شود.

گلیم گیلان

 

درباره نویسنده